หัตถศิลป์ ซิ่นตีนจกสุโขทัย

ซิ่นตีนจก เป็นหัตถศิลป์ที่มีลวดลายสวยงามและเป็นเอกลักษณ์ ซิ่นตีนจกเกิดจาภูมิปัญญาของชาวไทยพวนที่อาศัยอยู่ที่ ต.หาดเสี้ยว อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย ชาวไทยพวนเป็นกลุ่มคนที่อพยพมาจากเมืองพวน ตอนใต้ของหลวงพระบาง ประเทศลาว ซึ่งได้นำวัฒนธรรมการทอผ้ามาด้วย โดยเฉพาะการทอผ้าตีนจก เป็นการทอผ้าโดยใช้ขนเม่นในการจกฝ้ายจากด้านล่างขึ้นด้านบน บนเส้นยืนเพื่อให้ได้ลวดลายตามที่ต้องการ การทอผ้าตีนจกแต่ละผืนจะใช้ระยะเวลาในการทอหลายวัน มีลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวไทยพวน และมีสีสันที่สวยงาม สีสันที่ใช้ในการทอส่วนใหญ่ตัวผ้าซิ่นจะเป็นสีเขียว เชิงจกจะเป็นพื้นสีแดง และลวดลายจะเป็นสีเหลือง 

โครงสร้างของผ้าซิ่นตีนจก ประกอบด้วย 3 ส่วน ได้แก่

1. หัวซิ่น ได้แก่ ส่วนที่อยู่บนสุดของผ้าซิ่น แบบโบราณจะใช้สีขาว และสีแดง

2. ตัวซิ่น ได้แก่ ส่วนที่เป็นตัวกลางของผ้าซิ่น ซึ่งผ้าซิ่นของไทยพวนของหาดเสี้ยว จะมีลวดลายแตกต่างกันไป เช่น ซิ่นเข็น ซิ่นตาหว้า เป็นต้น

3. ตีนซิ่น หรือตีนจก ได้แก่ ส่วนล่างสุดของผ้าซิ่น ซึ่งลวดลายของผ้าตีนจกจะประกอบด้วย 2 ส่วน ได้แก่ ลายหลัก และลายประกอบ ซึ่งแต่ละลายจะมีความหมายของลวดลายแตกต่างกันไป

วัสดุ
วัสดุที่ใช้ในการทอนั้น ในสมัยก่อนจะใช้เส้นด้ายที่ผลิตขึ้นเองโดยการปลูกฝ้าย นำมาทำเป็นเส้นด้ายด้วยเครื่องมือที่ทำเอง วิธีนี้จะช้าและได้เส้นด้ายที่ไม่สม่ำเสมอ ในปัจจุบันจึงนิยมทอด้วยเส้นด้ายที่ผลิตจากโรงงาน

วิธีการทำ 
1. คัดเลือกปุยฝ้าย ผึ่งให้แห้งสนิท แล้วหีบแยกเมล็ดกับปุยฝ้าย 
2. ยิงฝ้าย คือ ทำฝ้ายให้พองตัวโดยใช้อุปกรณ์คือ กงฝ้าย ลักษณะคล้ายคันธนู 
3. ล้อมฝ้าย โดยใช้ไม้กลมๆ คล้ายตะเกียบ ม้วนฝ้ายเป็นม้วนกลมๆ 
4. เข็นฝ้าย ต้องใช้ความชำนาญในการส่งด้ายเข้าหมุนเพื่อเส้นด้ายจะได้สม่ำเสมอ ไม่เป็นปุ่ม จนกระทั่งได้ด้ายเป็นกลุ่มหลอดด้าย 
5. เปียฝ้าย นำด้ายมาทำเป็นไจ หรือเป็นเข็ด อุปกรณ์ที่ทำด้ายเป็นไจ เรียกเปียเมื่อเพียงพอแก่ความต้องการแล้วเรียก เข็ดหนึ่ง นำมาย้อมสี แล้วต้มในน้ำข้าวผึ่ง แดดให้แห้งนำมาทอโดยใช้เครื่องทอ เรียกว่า หูก 
6. การทอจะมีด้ายแนวยืนกับแนวขวาง แนวยืน ด้ายที่เป็นแนวยืน นำมาใส่ใน กวัก หรือ กวักฝ้าย แล้ว คัน คือนำด้ายมาเรียงยืนตามความกว้างยาวที่ต้องการ ต่อด้ายเครือหูกให้ติดกับด้ายฟืมซึ่งมีลักษณะเป็นฟันซี่ๆ คล้ายหวี สำหรับสอดด้ายและไหม ใช้กระทบด้ายและไหมประสานกัน เรียกว่า สืบหูก จากนั้นนำไปเข้า กี่ หรือเครื่องสำหรับทอ พร้อมที่จะทอ แนวขวาง นำด้ายมาพันไม้ก้อหลอดหรือกรอหลอด เรียกว่า กรอหลอดด้าย อุปกรณ์กรอ ก็คือ หลา นำไปใส่ในกระสวยพุ่งขวางไป - มาตามฟืม ผ้าซิ่นตีนจกนั้นมีลวดลายงดงามแปลกตา นับเป็นเอกลักษณ์ของชาวหาดเสี้ยวที่คิดค้นลวดลาย ๙ ลาย เรียกว่า ๙ หน่วย คือ ลายสี่ขอ ลายแปดขอ ลายเครือน้อย ลายเครือกลาง ลายเครือใหญ่ (เหย่อ) ลายน้ำอ่าง ลายสิบสองหน่วยตัด ลายสิบหก ลายสองห้อง ปัจจุบันได้คิดประดิษฐ์ลวดลายแปลกใหม่มากกว่าเดิม

ลวดลายที่สวยงามของซิ่นตีนจกแยกออกเป็น 2 กลุ่ม คือ

1. ลายหลัก คือ ลายที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในผืนผ้าที่ทออยู่ตรงกึ่งกลางของโครงสร้างตีนจก และเด่นชัดกว่าลายอื่น

- ลายที่มีรูปทรงจากสัตว์           ได้แก่    ลายนกคุ้ม ลานนกคาบ ลายผีเสื้อ

- ลายที่มีรูปทรงจากพืช             ได้แก่    ลายดอกหมี่ ลายดอกแตง ลายสร้อยหมาก

- ลายที่มีรูปทรงเรขาคณิต          ได้แก่    ลายเครือขอ ลายสร้อยสา ลายฟันปลา

การประยุกต์ใช้
นอกจากจะนำมาใช้เป็นผ้าถุงแล้ว ยังประยุกต์ใช้เป็นเครื่องใช้อื่นๆ อีกมากมาย เช่น เสื้อ กระโปรงแบบสากล กระเป๋าสุภาพสตรี เนคไท ผ้าพาดบ่า ฯลฯ